۱۳۹۸ دوشنبه ۲ ارديبهشت
بازدید علمی از دریاچه حوض سلطان

این دریاچه که به دریاچه ساوه قم و دریاچه شاهی نیز معروف است، به مساحت تقریبی 240 کیلومترمربع در جنوب رشته‌کوه‌های البرز قرار دارد. وسعت و شکل دریاچه متناسب با ورود آب و میزان بارندگی آن در فصول مختلف سال متفاوت است. در مواقع بارندگی و ذوب برف‌های ارتفاعات اطراف، چون بر میزان آب ورودی افزوده می‌شود، وسعت آن زیاد و در غیر از این ایام، وسعت آن کم می‌شود. بدین ترتیب سطح آب دریاچه پیوسته در نوسان است. این دریاچه از دو چاله جدا از هم تشکیل شده است. چاله غربی به نام حوض سلطان و چاله شرقی به نام حوض مره است که به‌وسیله یک آبراهه به هم وصل می‌شوند. در فصول پرآب ابتدا چاله مره پر می‌شود و سپس آب اضافی وارد حوض سلطان می‌شود.
رودهای متعددی به این دریاچه وارد می‌شوند که عموما از اراضی شوره‌زار نمکی اطراف عبور می‌کنند. از جمله این رودها می‌توان به رود شور و قره‌چای اشاره کرد. حوض سلطان در سال 1883 میلادی و بر اثر ساخت جاده شوسه تهران قم تشکیل شد. در 35 کیلومتری مسیر قم-تهران جاده خاکی وجود دارد که به دریاچه می‌رسد. درون دریاچه نیز جاده خاک‌ریزی هست که برای جلوگیری از فرورفتن خودروها در باتلاق و بهره‌برداری از نمک دریاچه مورد استفاده قرار می‌گیرد. دریاچه ساوه نام دیگری است که به حوض سلطان داده‌ شده است، چراکه حوض سلطان بازمانده دریای بزرگ ساوه است. این دریاچه به دلیل نمک فراوان، اغلب به نام دریاچه نمک نیز شناخته می‌شود، با این حال دریاچه نمک با وسعت بسیار بیشتر در جنوب شرقی قم واقع‌ شده است. سالانه مقدار زیادی نمک از دریاچه حوض سلطان استخراج می‌شود. دریاچه حوض سلطان از دو قسمت چسبیده به نام‌های حوض سلطان و حوض مره تشکیل‌ شده است و در گذشته به آن دریاچه شاهی نیز می‌گفتند.
مطالعات انجام‌شده، حضور پر تعداد و متنوع انواع باکتری‌های نمک دوست را در خاک‌های منطقه نشان می‌دهند که برخی از انواع موجود بنابر شواهد اولیه منحصربه‌فرد بوده و با توجه به خصوصیات ژنتیکی و فیزیولوژیکی ویژه انتظار حضور آنزیم‌ها، آنتی بوتیک‌ها و فرآورده‌های ارزشمند میکروبی در آنها وجود دارد.
وجود انواع دیاتوم‌ها (جلبک‌های تک‌سلولی) به‌عنوان اولین تولیدکنندگان غذا در اکوسیستم‌های آبی در آب‌های شور منطقه قابل تامل است. این گونه جلبک‌ها در صورت تولید انبوه می‌تواند در تعلیف دام، مورد استفاده قرار گیرد. زمستان فصل پرآبی حوض السلطان است بنابراین کفه نمکی این تالاب در فصل پرآبی زیر آب است و حاشیه یا کمربند باتلاقی آن پوشش گیاهی دارد که بیشتر در اضلاع شمالی و شمال غربی این تالاب مشاهده می‌شود و پرنده‌های مهاجر نادر در این تالاب وجود دارد که در حاشیه تالاب زندگی می‌کنند. بر اساس مطالعه انجام‌شده، بالغ‌بر 240 گونه با ارزش ریز موجودات هوازی مانند جلبک‌ها، باکتری‌ها و قارچ‌ها در تالاب وجود دارد که می‌توانند با توجه به مخزن ژنی خود شرایط فوق شور را تحمل کنند. در این منطقه بیش از 40 گونه گیاهی از جمله درمنه بیابانی، اشنان، تاغ زرد و سیاه، سودا و اسفناج وجود دارد.
قسمت مرکز که پوسته نمکی با 5 سانتی متر ضخامت، حدود 24 درصد از مساحت دریاچه را پوشانده است. این پوسته نمکی، نوارهای هم‎مرکز سفید و خاکستری را شامل می شود که در زیر آن لایه های رسی و خاکستری رنگ مرطوب قرار دارد. در این قسمت آب به صورت فصلی دیده می شود؛ اما هر چه به مرکز نزدیک تر شویم امکان وجود آب در تمام سال بیشتر است.
قسمت مرطوب که با اشغال 76 درصد از دریاچه در نهایت به منطقه گیاهان ریشه‎ بلند به پهنای 20 متر می‎رسد. میزان رس موجود در این قسمت، 35 تا 45 درصد است و 10 تا 90 درصد کانی‎ها، نوعی کانی صنعتی به نام کائولینیت هستند. در تپه های شن و ماسه‎ای که منطقه گیاهان ریشه بلند را در بر گرفته اند، چند خط داغ آب (رد آب) وجود دارد که به سمت سراشیبی تا ارتفاع 826 متر امتداد می یابد. پست ‎ترین و بلندترین خط داغ آب دارای 20 متر اختلاف ارتفاع است.
پیشروی وسیع مخروط ‎افکنه‎ها در پهنای قسمت مرطوب و روی پوسته نمکی نشان از وجود آب های روان سطحی بیش از گذشته دارد و می توان نتیجه گرفت که آب و هوا در حال مرطوب‎تر شدن نسبت به گذشته است. مخروط افکنه ها ته‌نشست‌های بادبزنی‌ شکلی هستند که به‌وسیله رودخانه‌ها و در اثر کاهش ناگهانی شیب پدید می آیند.
هدف از گردش علمی
بدون درک از اکوسیستم های شور ما نمی توانیم به استفاده درست و منطقی از این مناطق دست یابیم. هر نوع تغییر در ترکیب یک اکوسیستم طبیعی، بخصوص گیاه و خاک، منجر به تغییرات تدریجی در کل اکوسیستم می شود. بنابراین جداسازی و طبقه بندی جوامع گیاهی در یک اکوسیستم، محدودیت ها و ارتباط اجزائ آنها اهمیت زیادی دارد. گیاهانی که در خاک های شور رویش می یابند هالوفیت نامیده می شوند. در حاشیه باتلاق ها نواربندی جوامع هالوفیت دیده می شود.
بر اساس مطالعات انجام شده ویژگی های خاک نقش اساسی در پراکندگی گیاهی دارد که در بین انها شوری موثرترین فاکتور می باشد.
هدف اصلی از این بازدید نشان دادن ارتباط بین ویژگی های خاک و گونه های گیاهی بود تا مهمترین فاکتور در جداسازی تیپ های رویشی مشخص شود.
بر این اساس فاصله رویشگاه تا دریاچه که نشان دهنده میزان شوری خاک می باشد به خوبی با شناسایی جوامع گیاهی خاص مشخص گردید.
جوامع گیاهی که تمایل به زیست در خاک های شور را داشتند در فاصله نزدیکتری نسبت به دریاچه واقع شده بودند این جوامع شامل گیاهان زیر بودند:
Halocnemum strobilaceum, Halostachys belangeriana, Suadea aegyptica,
Tamarix passerioides

تاریخ:
1397/10/19
تعداد بازدید:
28
مشاهده نظرات (تعداد نظرات 0)

ارسال نظرات
نام
 
آدرس پست الکترونیکی شما
   
شماره تلفن:
توضیحات
 
تغییر کد امنیتی
کد امنیت
 
دانشگاه الزهرا
 تهران،دانشگاه الزهرا،خیابان ده ونک،دانشکده علوم زیستی    bio[at]alzahra.ac.ir
کدپستی : 1993893973 تلفن : 982188058912+
فاکس :
982188058912+
تمامي حقوق سايت براي دانشگاه الزهرا ( س ) محفوظ است.